# 23_verb :  동사 (verb)

- 동사의 문법 범주: 태, 상, 서법, 시제, 인칭과 수
- 동사의 형태: 동사, 분사, 부동사

### 동사 어간의 유형

###### 모음으로 끝나는 어간

{{{lex>even1260 (burykin2002:44)

- гай-дай : 가지고 가다
- хуклэ-дэй : 자다
- бэри-дэй : 일어버리다
- манру-дай : 노력하다

}}}

###### 자음으로 끝나는 어간

{{{lex>even1260 (burykin2002:44)

- ив-дей : 가져오다
- дуг-дай : 두드리다
- дяй-дай : 숨다
- бак-тай : 찾다

}}}

###### -н로 끝나는 어간

{{{lex>even1260 (burykin2002:44)

- гөн-дэй : 말하다
- мян-дай : 놀라다
- өрин-дэй : 숙박하다
- ин-дэй : 살다, 살아있다

}}}

###### -н로 끝난 어간이지만, 보통 자음으로 끝나는 어간처럼 곡용할 경우

{{{lex>even1260 (burykin2002:45)

- ан-дай : 밀다
- бутэн-дэй : 아프다
- докландай : 절뚝거리다(동물)
- ин-дэй(3인칭 단수) : 등에 지다 
- имандай : 오다(눈)
- иркун-дай : 깡충깡충 뛰다 
- инин-дэй : 웃다
- кугун-дай(3인칭 단수) : 벗겨지다
- ман-дай : 다 써버리다
- мундэй : 상하다
- нан-дай : 빌려주다
- нун-дэй : 못 하다
- нюн-дэй : 지도하다
- ӈэн-дэй : 가다
- улгин-дай : 그네를 뛰다 
- хаӈан-дай : 꿰매다
- эн-дэй(3인칭 단수) : 아프다 (신체의 부분)

}}}

### 동사의 태

| 태 | 접사 | 모음으로 끝나는 어간 | 자음으로 끝나는 어간 | -н로 끝나는 어간 |
| 능동태 | - | бэридэй(일어버리다) | дявдай(잡다) | илрандай(가련하게 여기다) |
| 재귀태 | -п-/-б- | бэриптэй | дяваптай | дыкэптэй(덮다) |
| 수동태 | -в-/, ав/эв/ив/м | бэривдэй | дявавдай | илрамдай |
| 사역태 | -вкан-/-вкэн-/ -укан-/-укэн-/-юкан-/-юкэн-/-мкан-/-мкэн | бэривкэндэй | дявукандай | илрамкандай |
| 상호태 | -мат/ч-, /-мэт/ч- | бэримэттэй | дявматтай | илраматтай |
| 공동태 | -лда-/-лдэ- | кулилдадай(같이 무엇인가를 덮이다) | дявалдадай | илралдадай |

### 동사의 상 

| 상 | 접사 | 모음으로 끝나는 어간 | 자음으로 끝나는 어간 | -н로 끝나는 어간 |
| 원료상 | - | илчадай(짜다(천·스웨터 등을)) | мялдай(일어나다) | адгандай(뛰어 비키다) |
| 비원료상 | -д-/-дид | илчаддай(짜다) | маладдай(일어나다) | адгандиддай(뛰어 비키다) |
| 진행상 | -т/ч- | илчаттай(짜다) | тикэттэй(넘어지다) | хэпкэттэй(잡다) |
| 시동상 | -л- | илчалдай(짜기 시작하다) | малалдай(일어나기 시작하다) | адгалдай(뛰어 비키기 시작하다) |
| вид обычно совершаемого действия | -ват/ч-, -вэт/ч- | илчаваттай(짜다(보통)) | мяллоттай(일어나다(보통) | адгаваттай(뛰어 비키다(보통)) |
| вид неоднократно совершаемого действия | -гра-/-грэ-/-гара-/-гэрэ-/-кара-/-кэрэ-/-нра/нрэ | илчаградай(짜다(가끔)) | мялгарадай(일어나다(가끔)) | адгаӈрадай(뛰어 비키다(가끔))|
| вид многократно совершаемого действия | -кат/ч-, -кэт/ч- | илчакаттай(짜다-많이) | мялкаттай(일어나다) | адгакаттай(뛰어 비키다) |
| вид изредка совершаемого действия | -ван-/-вэн-/-ин- | илчавандай(짜다-가끔식)| мялавандай | адганиндай |
| вид однократного интенсивного действия | -сан-/-сэн- | илчасандай(바로 지금 짜기 시작하고 + 완성하다) | тикэсэндэй | адгасандай |
| вид интенсивно совершаемого действия | -н- | илчандай(짜다(계속)) | тикэндэй(넘어지다) | хэпкэнэндэй(잡다) |
| вид замедленно совершаемого действия | -дян-/-ден- | илчадяндай(짜다(천천히)) | баксодай(찾다) | адгандидяндай |
| вид ослабленного действия | -со-/-сө- | илчасодай(짜다(조금)) | баксодай находить | адгасодай отскакивать |
| вид быстро совершаемого действия | -малчи-/-мэлчи- | илчамалчидай(짜다(빨리)) | бакамалчидай быстро найти | адгамалчидай быстро отскочить |
| 희망상 | -м(-са/сэ-)- | илчамдай(짜다(-고 싶다) | бакамдай хотеть найти | адгамдай хотеть отскочить |
| вид готовности к действию | -мал-/-мэл- | илчамалдай(짜다(-도록 마음 먹다) | бакамалдай готовиться | адгамалдай готовиться отскочить |
| вид стремления к совершению действия | -счи- | илчасчидай(짜다(-도록 애를 쓰다) | бакасчидай стремиться найти | адгасчидай стремиться отскочить |
| вид отправления для совершения действия | -на-/-нэ- | илчанадай(짜다(-려고 가고 있다) | бакнадай пойти найти | адганадай пойти отскакивать |
| вид многократного отправления для совершения действия | -ни- | илчанидай(짜다(-려고 가다(계속)) | бакнидай ходить, чтобы найти | адганидай ходить отскакивать |
| вид противоположно направленного действия | -лга-/-лгэ- | илчалгадай(짜고 풀리다) | бактай найти | адгалгадай отскочить назад |
| вид противоположного самопроизвольного действия | -рга-/-ргэ- | аркаргадай(깨져서 떨어지다) | тикэргэдэй(넘어져서 일어나기) | адгаргадай(뒤로 뛰어 비키기) |

### 동사의 서법

- 직설법
- 명령법 I, II, III
- 가능법
- 개연법
- 가정법

##### 명령법

- 명령법 I - 명령할 때
- 명령법 II - 부탁할 때 (가까운 미래에 꼭 들어줘야 함)
- 명령법 III - 무엇을 해 달라고 하는 아주 공손한 부탁

######  명령법(I) 접사의 변이형

|  | 어간이 모음으로 끝날 때 | 어간이 자음으로 끝날 때 | 어간이 -н로 끝날 때 |
| 2인칭 단수 | -ли | -ли | -ли | 
| 1인칭 복수 | -гар/-гэр | -гар/-гэр, -кар/-кэр | -¤ар/ -¤эр | 
| 2인칭 복수 | -лра/-лрэ, -лилра/-лилрэ | -алра/-элрэ/-илра/-илрэ, -лилра/лилрэ | -лра/-лрэ, -лилра/-лилрэ| 

######  명령법(II) 접사의 변이형

|  | 어간이 모음으로 끝날 때 | 어간이 자음으로 끝날 때 | 어간이 -н로 끝날 때 |
| 1인칭 단수 | -даку/-дэку | -даку/-дэку, таку/-тэку | -даку/=дэку |
| 2인칭 단수 | -дай/-дэй | -дай/-дэй, -тай/-тэй | -дай/дэй |
| 3인칭 단수 | -дан/-дэн | -дан/-дэн, -тан/-тэн | -дан/-дэн |
| 1인칭 복수(제외) | -дакун/-дэкун | -дакун/-дэкун, -такун/=тэкун | -дакун/-дэкун |
| 1인칭 복수 | -дакун/дэкун, -дат/-дэт | -дакун/-дэкун, -такун/=тэкун | -дакун/дэкун, -дат/-дэт |
| 2인칭 복수 | -давур/-дэвур | -давур/-дэвур, -тавур/-тэвур | -давур/-дэвур |
| 3인칭 복수 | -датан/-дэтэн | -датан/-дэтэн, -татан/-тэтэн | -датан/-дэтэн |

###### 명령법(III) 접사의 변이형

| 인칭 | 접미사 |
| 2인칭 단수 | -ӈанри/-ӈэнри |
| 1인칭 복수 | - ӈасан/-ӈэсэн |

### 동사의 시제

- 현재, 미래 I, 미래 II, 과거 시제로 나눈다. 
- 미래 시제 I: 가까운 미래를 이야기한다. 화자가 어떤 일이 가까운 미래의 꼭 일어난다는 것에 대해서 확실한다. 
- 미래 시제 II: 화자가 먼 미래에 대해서 이야기하고, 말하고 있는 어떤 일이 그 먼 미래에 일어날지 일어나지 않을지 확실하지 않는다.
- 미래 시제 II 거의 쓰지 않는다. 

###### 동사의 접사 (현재 시제, 직설법)

|  | 모음으로 끝나는 어간 | 자음으로 끝나는 어간 | -н로 끝나는 어간 |
| 1인칭 단수 | –ра–м/–рэ–м | –рам/–рэм | –а–м/–э–м |
| 2인칭 단수 | –нри | –нри | –а–нри |
| 3인칭 단수 | –н | –ра–н | –ни |
| 1인칭 복수(제외) | –р–у | –р–у | –у |
| 1인칭 복수 | –ра–п/–рэ–п | –ра-п/–рэ–п | –ап/–эп |
| 2인칭 복수 | –с | –ас/–эс/–ис | –ас/–эс |
| 3인칭 복수 | –р | –ра/–рэ | – |

###### 동사의 접사 (미래 시제 I, 직설법, 모든 어간 포함해서)

| 1인칭 단수 | –ди–м |
| 2인칭 단수 | –ди–нри |
| 3인칭 단수 | –ди–н |
| 1인칭 복수(제외) | –ди–р–у |
| 1인칭 복수 | –ди–п |
| 2인칭 복수 | –ди–с |
| 3인칭 복수 | –ди–р |


###### 동사의 접사 (미래 시제 II, 직설법)

|  | 모음으로 끝나는 어간 | 자음, -н로 끝나는 어간 |
| 1인칭 단수 | –дӈа–в/– дӈэв | –диӈа–в/–диӈэ–в | 
| 2인칭 단수 | –дӈас/– дӈэс | –диӈас/–диӈэ–с |
| 3인칭 단수 | –дӈан/– дӈэн | –диӈан/–диӈэ–н |
| 1인칭 복수(제외) | –дӈавун/– дӈэвун | –диӈавун/–диӈэ–ввун |
| 1인칭 복수 | –дӈат/– дӈэт | –диӈат/–диӈэ–т |
| 2인칭 복수 | –дӈасан/– дӈэсэн | –диӈасан/–диӈэ–сэн |
| 3인칭 복수 | –дӈатан/– дӈэтэн | –диӈатан/–диӈэ–тэн|

###### 동사의 접사 (과거 시제, 직설법)

|  | 모음으로 끝나는 어간 | 자음으로 끝나는 어간 | -н로 끝나는 어간 |
| 1인칭 단수 | –ри–в | –ри–в/–ды–в/–ти–в/–си–в | –и–в |
| 2인칭 단수 | –ри–с | –ри–с/–ды–с/–ти–с/–си=с | –и–с |
| 3인칭 단수 | –ри–н | –ри–н/–ды–н/–ти–н/–си–н | –и–н |
| 1인칭 복수(제외) | –ри–вун | –ри–вун/–ды–вун/–ти–вун/–си–вун | –и–вун |
| 1인칭 복수 | –ри–т | –ри–т/–ды–т/–ти–т/=си–т | –и–т |
| 2인칭 복수 | –ри–сан/–ри–сэн | –ри–сан/–ри–сэн/–ды–сан/–ды–сэн/–ти–сан/–ти–сэн/–си=сан/–си–сэн | –и–сан/–и–сэн |
| 3인칭 복수 | –ри–тан/–ри–тэн | –ри–тан/–ри–тэн/–ды–тан/–ды–тэн/–ти–тан/–ти–тэн | –и–тан/–и–тэн |

### 동사의 부정

- 동사 + 보조 부정 동사 э-를 붙어서 만든다.

### 분사

|  | 어간이 모음으로 끝날 때 | 어간이 자음으로 끝날 때 | 어간이 -н로 끝날 때 |
| 현재 시제 | -ри | -ри/-ды/-ти/-си | -и |
| 과거 시제 | -ча/-чэ | -ча/-чэ | -ча/-чэ |
| 미래 시제 | -дӈа/-дӈэ | -диӈа/-динэ, -чиӈа/-чинэ | -диӈа/-диӈэ- |
| 의무형 시제 | -нна/-ннэ | -анна/-эннэ, -инна/-иннэ | -нна/-ннэ |

#### 분사의 활용 패러다임

| 시제, 수 | 어간이 모음으로 끝날 때 | 어간이 자음으로 끝날 때 | 어간이 -н로 끝날 때 |
|  | хадай(알다), бөдэй(주다) | мялдай(일어나다), иттэй(보다) | мяндай(놀라다), гөндэй(말하다) |
| 현재 시제, 단수 | хари, бөри | мялри, итти | мяни, гөни |
| 현재 시제, 복수 | харил, бөрил | мялрил, иттил | мянил, гөнил |
| 과거 시제, 단수 | хача, бөчэ | мялча, итчэ | мянча, гөнчэ |
| 과거 시제, 복수 | хачал, бөчэл | мялчал, итчэл | -, гөнчэл |
| 미래 시제, 단수 | хадӈа, бөдӈэ | мялдиӈа, итчиӈэ | мяндиӈа, гөндиӈэл |
| 미래 시제, 복수 | хадӈал, бөдӈэл | малдиӈал, итчиӈэл | мянлиӈал, гөндиӈэл |
| должест. 단수 | ханна, бөннэ | маланна, маланнал/ичиннэ, ичиннэл | мананна, гөннэ |
| должест. 수 | ханнал, бөннэл |  | мянанна, гөннэл |

### 부동사

##### 인칭, 수에 따라 변하는 부동사

|  | 조건-시간 부동사 | 목적 부동사 |
| 1인칭 단수 | -раку/-рэку | -даку/-дэку |
| 2인칭 단수 | -ракас/-рэкэс | -дас/-дэс |
| 3인칭 단수 | -ракан/-рэкэн | -дан/-дэн |
| 비인칭 단수 |  | -дай/-дэй |
| 1인칭 복수(제외) | -ракун/-рэкун | -дакун/-дэкун |
| 1인칭 복수 | - ракат/-рэкэт | - дат/-дэт |
| 2인칭 복수 | -ракасан/-рэкэсэн | -дасан/-дэсэн|
| 3인칭 복수 | -ракатан/-рэкэтэн | -датан/-дэтэн|
| 비인칭 복수 |  | -давур/-дэвур |

##### 조건-시간 부동사의 활용 패러다임

|  | 어간이 모음으로 끝날 때 | 어간이 자음으로 끝날 때 | 어간이 -н로 끝날 때 |
|  | хадай(알다), бөдэй(주다) | мялдай(일어나다), иттэй(보다) | мяндай(놀라다), гондэй(말하다) |
| 1인칭 단수 | хараку, бөрэку | мялраку, иттэку | мянаку, гөнэку |
| 2인칭 단수 | харакас, бөрэкэс | мялракас, иттэкэс | мянакас, гөнэкэс |
| 3인칭 단수 | харакан, бөрэкэн | мялракан, иттэкэн | мянакан, гөнэкэн |
| 1인칭 복수(제외) | харакун, бөрэкун | мялракун, иттэкун | мянакун, гөнэккун |
| 1인칭 복수 | харакат, бөрэкэт | мялракат, иттэкэт | мянакат, гөнэкэт |
| 2인칭 복수 | харакасан, бөрэкэсэн | мялракасан, иттэкэсэн | мянакасан, гөнэкэсэн |
| 3인칭 복수 | харакатан, бөрэкэтэн | мялракатан, иттэккэтэн | мянакатан, гөнэкэтэн |

##### 목적 부동사의 활용 패러다임

|  | 어간이 모음으로 끝날 때 | 어간이 자음으로 끝날 때 | 어간이 -н로 끝날 때 |
|  | хадай(알다), бөдэй(주다) | мялдай(일어나다), иттэй(보다) | мяндай(놀라다), гондэй(말하다) |
| 1인칭 단수 | хадаку, бөдэку | мялдаку, иттэку | мяндаку, гөндэку |
| 2인칭 단수 | хадас, бөдэс | мялдас, иттэс | мяндас, гөндэс |
| 3인칭 단수 | хадан, бөдэн | мялдан, иттэн | мяндан, гөндэн |
| 비인칭 단수 | хадай, бөдэй | мялдай, иттэй | мяндай, гөндэй |
| 1인칭 복수(제외) | хадакун, бөдэкун | мялдакун, иттэкун | мяндакун, гөндэкун |
| 1인칭 복수 | хадакун, хадат/бөдэкун, б¿дэт | мялдакун, мялдат/иттэкун | мяндакун, мяндат/гөндэкун, гөндэт |
| 2인칭 복수 | хадасан, бөдэсэн | мялдасан, иттэсэн | иттэсэн, гөндэсэн |
| 3인칭 복수 | хадатан, бөдэтэн | мялдатан, иттэтэн | мяндатан, гөндэтэн |
| 비인칭 복수 | хадавур, бөдэвур | мялдавур, иттэвур | мяндавур, гөндэвур|


##### 수에 따라 변하는 부동사

| | 어간이 모음으로 끝날 때 | 어간이 자음으로 끝날 때 | 어간이 -н로 끝날 때 |
| 현재 시제 | -никан/-никэн, -никар/-никэр | -никан/-никэн, -никар/-никэр | -никан/-никэн, -никар/-никэр|
| 과거 시제 | -риди/-ридюр | -риди/-ридюр, -дыди/-дыдюр, тиди/-тидюр, -сиди/сидюр |  |

##### 현재, 과거의 수에 따라 변하는 부동사

|  | 접미사 | 어간이 모음으로 끝날 때 | 어간이 자음으로 끝날 때 | 어간이 -н로 끝날 때 |
|  | 접미사 | хадай(알다), бөдэй(주다) | мялдай(일어나다), иттэй(보다) | мяндай(놀라다), гондэй(말하다) |
| 현재 시제, 단수 | -никан | ханикан, бөникэн | мялникан, итникэн | мяникан, гөникэн |
| 현재 시제, 복수 | -никар | ханикар, бөникэр | мялникар, итникэн | мяникар, гөникэр |
| 과거 시제, 단수 | -риди | хариди, бөриди | мялриди, иттиди | мяниди, гөниди |
| 과거 시제, 복수 | -ридюр | харидюр, бөридюр | мялридюр, иттидюр | мянидюр, гөнидюр |

##### 변이 없는 부동사의 접미사 

| 모음으로 끝나는 어간 | 자음으로 끝나는 어간 | -н로 끝나는 어간 |
| -ми | -ми | -ми |
| -мнин | -амнин/-эмнин/-имнин | -мнин |